Wyobraźmy sobie zaduszkową noc w chacie na Sądecczyźnie po II wojnie światowej. Panuje cisza, a przez lekko uchylone okno wpada zimne jesienne powietrze. Na stole stoi pełna misa, wokół której rozłożono łyżki.
Nie są to pozostałości po dobrej zabawie ani ślad po porwaniu domowników. To specjalna uczta. Uczta dla zmarłych, gdzie na każdego, kto odszedł z tego domu, czeka jedna łyżka.[1]
Tylko po co przygotowywać kolację dla kogoś, kto już nie żyje? Odpowiedzi trzeba szukać w wierzeniach o bliskich powracających do domu nawet po śmierci. A skoro wracali, wypadało ich przecież czymś poczęstować.
Czy dusza może być głodna?
Dom rodzinny to miejsce, do którego chce się wracać. W ludowych wyobrażeniach prawo do takich odwiedzin zachowywali również zmarli. Wierzono, że w określone dni przychodzą do dawnych domostw i potrzebują odpoczynku, jedzenia i bliskości krewnych.[2] Niewidzialność gościa nie zwalniała gospodarzy z gościnności.
Dawniej dusze były bardziej skłonne do odwiedzin. O obrzędach ich przywoływania wspomina już piszący na początku XII wieku czeski kronikarz Kosmas.[10] Kilka stuleci później polski kaznodzieja gani palenie ognisk dla dusz w Wielki Czwartek. Wierzono bowiem, że zmarli przychodzą się przy nich ogrzać. Najwyraźniej nawet duszy mogło być zimno. Z kolei Aleksander Brückner przytacza XIX-wieczny opis białoruskich dziadów obchodzonych trzy lub cztery razy w roku: zapraszano przodków, przygotowywano osobne łyżki, a niekiedy pozostawiano zastawiony stół na całą noc.[3]
W takim świecie wierzeń nasza sądecka miska przestaje dziwić. Duszom przypisywano potrzeby dobrze znane żywym. W opisach zwyczajów obok jedzenia znajdziemy więc wodę, mydło i czysty ręcznik.[2] Skoro bliscy wracali do domu, wypadało zadbać, żeby niczego im nie zabrakło.
Liczono też na wzajemność. Ugoszczeni przodkowie mieli sprzyjać rodzinie, uprawom i hodowli.[3] Szczególnie wymowny jest przekaz z Białorusi, przytoczony przez Józefa Kallenbacha za Michałem Federowskim: dusze, którym ulżono, „proszą Boga, aby w gospodarstwie się szczęściło”.[4] Żywi troszczą się o zmarłych, a zmarli mogą odwdzięczyć się pomocą. W tym wyjaśnieniu gościnność wobec przodków splata się już z chrześcijańskim przekonaniem o ich wstawiennictwie u Boga.
Poczęstunek przygotowywano również z ostrożności. Obawiano się, że zaniedbana dusza może się rozgniewać i sprowadzić nieszczęście.[2][3] Można było tęsknić za krewnym i jednocześnie pilnować, żeby podczas wizyty nie miał powodów do obrazy.
Dalej zajrzymy przede wszystkim do zwyczajów utrwalonych w zapisach i opracowaniach z XIX i XX wieku. To różne miejsca i tradycje, nie opis jednej wspólnej wieczerzy. Katolicki Dzień Zaduszny przypada 2 listopada, ale obrzędy pamięci o zmarłych odbywały się także w innych terminach.[2] Skoro jednak gości należało nakarmić, pozostawało pytanie zupełnie przyziemne: co im podać?
Chleb, kasza i bliny. Co zostawiano dla zmarłych?
Chleb powszedni dla niepowszednich gości
Zacznijmy od chleba. Dokumentacja Polskiego Atlasu Etnograficznego wymienia pozostawianie go w izbie dla dusz, obok resztek pokarmów i przygotowanej wieczerzy.[6] Poczęstunek mógł więc oznaczać osobno odłożoną porcję albo jedzenie, którego nie uprzątnięto po posiłku.
Domownicy kończyli kolację, ale stół pozostawał do dyspozycji następnych biesiadników. Zwykły porządek wieczoru zmieniano z myślą o tych, których nie można było zaprosić do stołu gestem ręki.
Kasza i para dla dusz
Pamiętacie sądecką miskę ze wstępu? Znajdowała się w niej potrawa nazywana „kaszą”, choć przygotowywano ją z mąki sypanej na wrzątek.[1] Nazwa może nas zmylić, jeśli spodziewamy się gryki albo jęczmienia. Miskę ustawiano na stole na noc, a wokół kładziono tyle łyżek, ilu zmarłych opuściło dom rodzinny. Za każdą krył się ktoś, o kim nadal pamiętano.
Na Podlasiu pojawia się już kasza jaglana lub jęczmienna. Kallenbach, przytaczając opis Gołębiowskiego z 1830 roku, wspomina o przynoszeniu jej na Wszystkich Świętych do kościoła. Miała być gorąca, ponieważ unosząca się z niej para była, według wierzenia, przyjemna zmarłym.[4]
Blin na każdym parapecie
W okolicach Mińska podczas jesiennych Dziadów pojawiały się bliny, czyli mączne placki. Pierwszy z nich dzielono na tyle kawałków, ile w chacie było okien, i na każdym parapecie zostawiano po kawałku.[11] Parapet stawał się więc miejscem poczęstunku dla niewidzialnych gości. Można go tu odczytać jako granicę między wnętrzem domu a światem na zewnątrz, na której czekał dar dla przybyszów.
To opis konkretnego miejscowego zwyczaju, przytoczony przez Martę Kowalczyk za Witoldem Klingerem. Nie chodzi o całe stosy dzisiejszych naleśników z nadzieniem, lecz o podzielony pierwszy blin. Według tego samego przekazu na cmentarz zabierano później gorzałkę, bliny i kaszę przypominającą kutię. Część przyniesionego jedzenia przeznaczano dla zmarłych.[11] Znaczenie miało również ciepło potrawy: w przekazie z Czernihowszczyzny blin trzymano dłużej na patelni, wierząc, że unosząca się para sprawia przyjemność duszy zmarłego.[13] Ten przykład przypomina podlaską gorącą kaszę, choć pochodzi z innego miejsca.
Bób i kutia
Wśród pokarmów pozostawianych duszom Muzeum Wsi Radomskiej wymienia gotowany bób.[2] Do ugoszczenia przodków nadawała się zatem również prosta strawa. Nie każda opisana potrawa miała przy tym szczegółowo objaśnioną symbolikę; czasem wiemy po prostu, że należała do poczęstunku.
Na wschodzie przygotowywano także kutię z miodem, znaną nam przede wszystkim z wigilijnego stołu.[2][7] Jej związek ze wspominaniem zmarłych przypomina, że ta sama potrawa mogła towarzyszyć różnym uroczystościom.
Konkretny sens pszenicy znajdziemy w prawosławnym objaśnieniu kolivy, nazywanej także kutią. Poradnik parafii św. Mikołaja w Portland łączy gotowane ziarno z nadzieją zmartwychwstania, odwołując się do Ewangelii Jana: ziarno trafia do ziemi, obumiera i przynosi plon.[8] To chrześcijańskie wyjaśnienie potrawy podawanej przy wspominaniu zmarłych, a nie uniwersalny klucz do wszystkich dawnych zwyczajów.
A co podawano dalej na zachód?
Na Śląsku Opolskim zaduszkowy obiad składał się z krupy (kaszy jęczmiennej), kapusty z grzybami i breju, czyli zupy z rozgotowanych suszonych śliwek. Podczas jedzenia wspominano zmarłych, a resztki pozostawiano na stole na noc.[11] Rodzina jadła swój posiłek, ale po jego zakończeniu nie uprzątano wszystkiego przed niewidzialnymi gośćmi.
Na Kaszubach zostawiano dla zmarłych jedzenie na oknach, a niekiedy zastawiano stół i palono w piecu, żeby mogli się ogrzać.[12] Ten przekaz potwierdza gościnę, ale nie wylicza potraw. Parapet znamy już z opowieści o blinach — nie oznacza to jednak, że kaszubscy gospodarze układali na nim to samo.
Jak przyjąć niewidzialnego gościa?
Sama kolacja nie kończyła przygotowań. W domu, który miał przyjąć przybyszów z zaświatów, należało jeszcze zadbać o drogę do stołu i zachowanie jego mieszkańców. Gościa nie było widać, ale trzeba było uwzględnić jego obecność.
Otwarte drzwi, otwarta szafka
W przekazach z Rzeszowszczyzny otwierano okna i drzwi, umożliwiając duszom wejście do domu i udział w wieczerzy.[9] Zaproszenie miało więc bardzo konkretną postać: dom pozostawał dostępny dla tych, którzy według wierzeń wracali po śmierci.
Osobny zapis Polskiego Atlasu Etnograficznego mówi o pozostawianiu otwartej szafki z żywnością.[6] Czym chata bogata, tym rada — także wobec niewidzialnych gości. Otwarta szafka była domowym „częstujcie się”. Oprócz przygotowania porcji dla przybysza istniał zatem również zwyczaj udostępnienia mu zapasów.
Nie musimy łączyć tych przykładów w jeden scenariusz obowiązujący w każdej chacie. Pokazują jednak podobny sposób myślenia: skoro zmarły przychodzi z wizytą, powinien móc wejść i znaleźć coś do jedzenia. Bliski zachowywał swoje miejsce w domowym świecie, choć spotkanie z nim wymagało nieco innych przygotowań niż zwykła rodzinna kolacja.
Łyżki nie podnoś
Kiedy łyżka spada na podłogę, odruchowo chcemy ją podnieść. W rzeszowskich przekazach należało ją zostawić: wierzono, że potrzebuje jej dusza pragnąca się posilić.[9] Drobny wypadek przy stole nabierał znaczenia. Zguba mogła właśnie trafić do głodnego gościa.
W tych samych przekazach unikano uderzania pięścią w stół, żeby nie przestraszyć niewidzialnych biesiadników.[9] Duszom przypisywano więc potrzeby podobne do potrzeb żywych, ale także niezwykłą delikatność. Domownicy musieli zatem pamiętać o obecności zmarłych również wtedy, gdy sami siedzieli nad miskami.
Jeszcze większej uwagi wymagało siadanie. Opracowanie Muzeum Wsi Radomskiej opisuje dmuchanie na upatrzone miejsce, aby nie przygnieść znajdującej się tam duszy.[2] Zajęcie ławy warto było zatem poprzedzić ostrzeżeniem. Trudno przecież ustąpić komuś, kogo nie widać.
Te szczegóły pochodzą z różnych opisów, ale pozwalają dostrzec wpływ wierzeń na najzwyklejsze czynności. Otwarcie drzwi, sprzątnięcie stołu, podniesienie łyżki czy zajęcie miejsca przestawały być obojętne. Przez pewien czas dom dzielono z przybyszami, których potrzeb należało się domyślać. Gościnność obejmowała jedzenie, przestrzeń i ostrożność żywych.
Miejsce przy stole
Wróćmy do sądeckiej miski. Wokół niej leżą łyżki, po jednej dla każdego zmarłego, który opuścił dom rodzinny.[1] Każda może być dla nas znakiem miejsca zachowanego dla konkretnej osoby. Z kolei pszenica w przywołanym prawosławnym objaśnieniu kutii wyraża nadzieję zmartwychwstania.[8] Łyżka przypomina o nieobecnym bliskim, a ziarno — o oczekiwaniu życia po śmierci. To dwa różne obrazy, w których pamięć spotyka się z nadzieją.
Dawny poczęstunek pomagał podtrzymywać więź między żywymi a zmarłymi.[5] Dziś nie musimy zostawiać miski na noc, żeby znaleźć dla bliskich miejsce w rodzinnym życiu. Możemy opowiedzieć ich historię, przypomnieć ulubioną potrawę, zadbać o grób lub o kogoś, kto został sam. Przy wspólnym stole pamięć nadal może łączyć tych, którzy odeszli, z tymi, którzy dopiero ich poznają z naszych opowieści.
Źródła i przypisy
1. Edyta Diakowska-Kohut, „Co stuka i skrzypi w Zaduszki?”, Kultura Wsi 15(4), 2021, s. 126–127. PDF: https://nikidw.edu.pl/wp-content/uploads/2024/03/e-Kultura-Wsi-04-2021-nr15.pdf.
2. Agnieszka Domagała, „Wszystkich Świętych i Zaduszki – listopadowe święta ku czci zmarłych”, Muzeum Wsi Radomskiej, 29.10.2021. Artykuł: https://www.muzeum-radom.pl/wydarzenia/wszystkich-swietych-i-zaduszki-listopadowe-swieta-ku-czci-zmarlych/2853.
3. Aleksander Brückner, Mitologia słowiańska i polska, oprac. Stanisław Urbańczyk, Warszawa 1985, s. 54–55 oraz 296. Opis białoruskich dziadów za A. Bogdanowiczem, 1895, s. 55–57 — przytoczony za Brücknerem. PDF: https://slowianie.3bird.pl/download/materialy/slowianie-materialy-aleksander-bruckner-mitologia-slowianska-i-polska.pdf.
4. Józef Kallenbach, „Tło obrzędowe «Dziadów». Studyum porównawcze”, w: Czasy i ludzie, Warszawa–Kraków 1905, s. 109–110 oraz 116. Opis podlaskiej kaszy za Łukaszem Gołębiowskim; przekaz o wstawiennictwie dusz za Michałem Federowskim, Lud białoruski, t. I, 1897, nr 1355. Oba przytoczone za Kallenbachem. Skan: https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/1308/edition/31175?language=pl.
5. Andrzej Szyjewski, Religia Słowian, WAM, Kraków 2003, s. 211–212 — interpretacja więzi społeczności żywych i zmarłych.
6. Barbara Jankowska, mapa 42, „Pozostawianie w izbie pożywienia i innych przedmiotów dla dusz przychodzących w noc zaduszną”, Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 5, Wrocław 1999, s. 158. Badania z lat 1969–1977 obejmują również pamięć o wcześniejszych praktykach. Mapa: https://pae.us.edu.pl/index.php/items/show/4912.
7. Muzeum Regionalne w Jaśle, „Zaduszki”. Artykuł: https://muzeumjaslo.pl/zaduszki/.
8. Parafia św. Mikołaja w Portland, poradnik, 2003, część „Memory Eternal”, s. 8; materiał udostępniony przez Orthodox Church in America. PDF: https://www.oca.org/cdn/PDFs/christianwitness/2004SaintNicholasChurchResourcesBooklet.pdf.
9. Agnieszka Pipała, PAP, „Dziady – listopadowe zwyczaje związane z kultem zmarłych przodków”, 2017. Artykuł: https://dzieje.pl/rozmaitosci/dziady-listopadowe-zwyczaje-zwiazane-z-kultem-zmarlych-przodkow.
10. Kosmas, Kronika Czechów, ks. III, rozdz. 1 — obrzędy przywoływania zmarłych i działania Brzetysława II. Tekst w przekładzie czeskim: https://moraviamagna.cz/kroniky/k_ko3_01.htm.
11. Marta Kowalczyk, „Dzień zaduszny w tradycji katolickiej i polskich obyczajach”, Homo Dei 79, nr 4(297), 2010, s. 68–80, część „Uczty zaduszne”, przypisy 33 i 42. Śląski jadłospis za Barbarą Ogrodowską, Zwyczaje, obrzędy i tradycje w Polsce, Warszawa 2001, s. 259. Stron Ogrodowskiej nie sprawdzono bezpośrednio. Opis blinów w okolicach Mińska przytoczony za: Witold Klinger, Obrzędowość ludowa Bożego Narodzenia. Jej początek i znaczenie pierwotne, Poznań 1926, s. 70. Korzystano z tekstu Kowalczyk, bez bezpośredniej weryfikacji strony Klingera. Tekst autorki: https://martakowalczyk.eu/zaduszki/.
12. Adam Fischer, Kaszubi na tle etnografji Polski, część o Zaduszkach. Tekst i skan strony: https://pl.wikisource.org/wiki/Strona:Kaszubi_na_tle_etnografji_Polski.djvu/072. Autor przywołuje Bożenę Stelmachowską, Rok obrzędowy na Pomorzu, s. 192–193. Potwierdzono pozostawianie jedzenia, bez listy potraw.
13. „Русская речь”, 1993, nr 4, s. 102 — przekaz o blinach i parze z Czernihowszczyzny, przytoczony za Borysem Hrinczenką. PDF: https://russkayarech.ru/sites/default/files/journals/1993/1993-4.pdf.